Natuurlijk waren er ook politieke strubbelingen geweest, Hitler wilde bijvoorbeeld het Sudetenland aan zijn rijk toevoegen, maar door overleg was deze potentiële oorlogsdreiging weggenomen. Op de conferentie van München besloten de Fransen, Engelsen en Duitsers door bemiddeling van Itali?dat het Sudetenland vreedzaam in Duitse handen kon komen. Er woonden nu eenmaal veel Duitsers in dit Tjechische gebied. Hitlers eis werd niet onredelijk gevonden. Eerder dat jaar was Oostenrijk aan Hitler-Duitsland toegevoegd. Ook toen gebruikte Hitler geen geweld. Hitler had Oostenrijk als Duits gebied beschouwd en daarom toegevoegd. Niemand in Europa had er problemen mee gehad. Niemand vermoedde dat Hitler in de loop van datzelfde jaar 1938 de eerste voorbereidingen trof voor een oorlog op ongekende schaal.

Op 1 september 1939 begon de oorlog in Europa. In een korte, maar krachtige Blitzkrieg werd Polen overrompeld. Het Duitse leger had zijn almacht getoond en de Polen in korte tijd op de knieën gedwongen. Na twee weken vielen ook de Russen Polen binnen. Het directe gevolg van een geheime afspraak tussen nazi-Duitsland en communistisch Rusland. De wereld hield haar adem in. Wat zou de volgende stap zijn? Zou Hitler de Russen aanvallen? Richtte hij zijn blik nu naar het Westen of naar het Oosten? De Engelsen en Fransen aarzelden. In eerste instantie waren zij verplicht de Polen te helpen. De drie landen hadden een verdrag getekend voor wederzijdse hulp. Nu Polen aangevallen werd, moesten zowel Engeland als Frankrijk aan Duitsland de oorlog verklaren. Kon er geen overeenkomst gesloten worden met Hitler? Voorstellen werden gedaan om tot een vrede te komen en een wereldoorlog af te wenden. Hitler diende zich uit Polen terug te trekken en een deel van het leger naar huis te sturen, anders verklaarden de Engelsen en Fransen hem de oorlog.

Hitler ging er niet op in. Hij wilde best vrede, maar met behoud van Polen. Dit was onverteerbaar voor de Westelijke Geallieerden. Als Hitler niet wilde toegeven, dan was het oorlog. Maar een aanval, van zowel de Fransen, Engelsen als Duitsers, bleef uit. Er werden een paar zeeslagen uitgevochten, verder niet. Binnen de groep van generaals ontstond een zekere twijfel. Polen innemen was een ding, maar Hitler wilde daarna Frankrijk en de Benelux aanvallen. En om de Engelsen voor te zijn, wilde hij ook Noorwegen en Denemarken veroveren. En dat zat enkele generaals niet lekker. In het diepste geheim werd gesproken over een staatsgreep. Hitler zette met zijn veroveringsplannen het lot van Duitsland op het spel, zo meenden deze dissidenten van de legertop.

"Ich habe den Krieg verhindern wollen"

Terwijl de generaals praatten en niets deden, kwam een man wel in actie. Georg Elser had met niemand overleg gehad. De schrijnwerker uit Köningsbronn in Würtemberg was bij geen enkele samenzwering betrokken. Elser, midden dertig, had weinig vrienden. Hij nam zijn werk uiterst serieus en wilde alles perfect hebben. Voordat Hitler en de nazi’s aan de macht waren gekomen, stemde hij op de communistische partij, de KPD. Echte interesse voor de politiek had hij niet. In zijn ogen kwam de KPD op voor de arbeiders. Voor hem was dat meer dan genoeg, ideologieën deden hem weinig. Kranten of boeken las hij vrijwel nooit. Pas bij zijn voorbereiding op de aanslag die hij wilde plegen, begon hij de kranten te lezen. Hij wilde weten waar en wanneer Hitler weer een toespraak hield, om hem daar te kunnen doden. Zijn motief was tamelijk eenvoudig. In de ogen van Elser daalde de levensstandaard van de arbeiders en werden zij onderdrukt door de nazi’s. Verder meende hij dat er veel, zo niet alle, arbeiders niet te spreken waren over de regering Hitler. En bovenal was Elser bang voor een oorlog. Op de conferentie van München waren de Geallieerden en Hitler wel tot een vergelijk gekomen, maar ongetwijfeld wilde Hitler een nieuw pakket eisen op tafel leggen. En dat kon, volgens Elser, alleen maar tot oorlog leiden.

Elser trok zijn conclusies. De nazitop, Hitler, Göring, Himmler en Goebbels konden maar beter gedood worden. Op die manier kon er iets gedaan worden aan de barre omstandigheden van de arbeiders en werd de oorlogsdreiging afgewend. Elser ploos vanaf de herfst 1938 kranten uit om te ontdekken waar en wanneer hij het beste kon toeslaan. Al snel las hij dat zowel Hitler als andere nazileiders begin november in München in de Bürgerbräukeller bijeen wilden komen voor de herdenking van de mislukte staatsgreep van 1923. Elser wilde een bom gaan plaatsen. Het gaf voor hem de minste risico’s en leverde de meeste doden op. Bij een eerste verkenning kwam Elser er achter dat de beveiliging weinig voorstelde. De politie had er niets mee te maken, de NSDAP zorgde zelf voor de beveiliging. Elser koos voor een tijdbom. Hij wilde deze verbergen in een pilaar, vlakbij de plaats waar Hitler ging staan. Meerdere malen vertrok hij naar München om de plaats van de bijeenkomst te verkennen en om de juiste maten te nemen van de pilaar. Elser liet niets aan het toeval over. In eerste instantie kon hij explosieven stelen uit de wapenfabriek waar hij werkte. Na enige tijd kwam hij bij een steengroeve te werk. Hier kon hij dynamiet stelen. De perfectionist Elser gebruikte het om een proefopstelling te ontwerpen en te proberen.

Elser liet niets aan het toeval over. Vanaf augustus liet hij zich ’s nachts insluiten in de Bürgerbräukeller. Zo kon hij in alle rust de pilaar bewerken. Nadat hij de pilaar had uitgehold, plaatste hij de bom. Elser nam het zekere voor het onzekere. Bang als hij was dat er iemand achter kon komen, dat er iets mis was met de pilaar, vulde hij het op met tin. Op deze manier kon niemand er achter komen dat iemand met de pilaar had gerommeld. Mocht iemand er tegenaan stoten of op kloppen, dan klonk er geen hol geluid.

Op 6 november was de bom geplaatst en het tijdmechanisme actief. Elser controleerde op 7 november of zijn zelfgebouwde tijdmechanisme nog werkte. Gerustgesteld concludeerde hij dat alles in orde was. De bom was klaar om te ontploffen tijdens de toespraak van Hitler. Elser vertrok met een gerust hart in de richting van Zwitserland. Niets kon er nog fout gaan meende hij. De klok liep, de bom zou ontploffen om tien voor half tien, op een moment dat Hitler midden in zijn toespraak zou zitten. Op 8 november kon Elser vertrekken en zijn bom ging de nazitop doden, als alles goed ging.

Hitler zat op 8 november 1939 niet helemaal met zijn hoofd bij de herdenking. Allereerst was het oorlog, daarnaast waren de voorbereidingen voor de inval naar het westen in volle gang. Hitler had ook getwijfeld of hij niet zijn plaatsvervanger Hess had moeten sturen. Uiteindelijk zag hij daar van af en vertrok Hitler per trein op weg naar München. Van tevoren was al aangekondigd dat de herdenking korter was dan voorgaande jaren. Hitler begon zijn toespraak doorgaans rond half negen en hield omstreeks tien uur weer op, zo wist Elser. Hitler begon dit jaar al om tien over acht met zijn toespraak. Bijna een uur later was hij klaar. En in plaats van napraten met de ‘Alte Kämpfer? vertrok hij vrijwel direct na zijn toespraak weer naar Berlijn. Met in zijn gevolg een groot deel van de nazitop. Hitler was nog geen tien minuten verdwenen uit de Bürgerbräukeller, toen de pilaar door de tijdbom openscheurde. De bom doodde in een klap acht mensen en verwondde er nog eens 63. Een deel van het dak stortte in, de plaats waar Hitler had gestaan werd weggevaagd. Voor Hitler was het een bewijs dat de ‘voorzienigheid?hem behoed had. Hij meende dat hij uitverkoren was om het Duitse volk te leiden, daarom overleefde hij deze aanslag. Dat hij toevallig op tijd weg was, nam Hitler niet in overweging. Binnen enkele dagen na de aanslag, stroomden de bloemen en telegrammen binnen. Uit binnen- en buitenland kwamen gelukswensen. Ook uit Nederland: koningin Wilhelmina zond Hitler een gelukstelegram. Hij was tenslotte een bevriend staatshoofd?P>

"Georg Elser en zijn vriendin"

Elser zat op dat moment toevallig al vast. Hij had geprobeerd de douane te omzeilen en illegaal Zwitserland binnen te gaan. Bij deze poging was hij gesnapt. Zijn zakken werden leeggehaald. Tussen zijn spullen zat een ansichtkaart van de Bürgerbräukeller. De beambten die Elser gearresteerd hadden, trokken uren later na de aanslag hun conclusies. Was Elser soms betrokken bij de aanslag? Na bijna een week bekende hij. Hij verklaarde dat hij de aanslag inderdaad had voorbereid. Hij had geen contact gehad met andere tegenstanders van Hitler, de aanslag was een eenmansactie geweest. Niemand had hem geholpen. Wonder boven wonder werd Elser ‘slechts?gevangen gezet in concentratiekamp Sachsenhausen. Elser kreeg zelfs een aparte status als bevoorrechte gevangene. Misschien had het iets te maken met een eventueel showproces dat tegen Elser gevoerd kon worden. Na de oorlog konden de rechters zich over hem gaan buigen, waarbij wel duidelijk gemaakt zou worden, dat Elser onderdeel was van een samenzwering. Elser bleef lang in leven. Eind 1944 of begin 1945 werd de voormalig schrijnwerker naar concentratiekamp Dachau overgebracht. Blijkbaar wilden de nazi’s hem zo lang mogelijk houden. Maar vlak voordat de Amerikanen Dachau konden bevrijden, werd Elser afgevoerd en doodgeschoten. Hoewel de oorlog verloren was, mocht Elser het einde niet levend meemaken.

Auteur: Alex Dekker

Bronnen: Ian Kershaw, Hitler, Vergelding 1936-1945, 2e druk, Utrecht 2001.
Who is who Encyclopedie van markante figuren uit de Tweede Wereldoorlog, John Keegan (red.), Bussum 1980.
Winkler Prins Encyclopedie van de Tweede Wereldoorlog (2 delen), J.E. Bijl en M. Deweerdt
(eindred.), Amsterdam/Brussel 1980.